Złożeniem podpisów pod oficjalnym dokumentem zainaugurowano w czwartek (23 kwietnia) II etap projektu „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny”. Realizuje go Książnica Zamojska. To próba ocalenia pamięci o dzieciach, których los został naznaczony doświadczeniami, jakich nigdy nie powinno się składać na dzieciństwo. Ich historie zapisane są dziś w pojedynczych fotografiach, dokumentach i urzędowych kartach – często kruchych i bliskich zniszczenia. Z każdym rokiem stają się one coraz trudniejsze do uratowania, a jednocześnie coraz bardziej bezcenne.
– To niezwykle ważny dzień dla całej naszej społeczności. Inaugurujemy projekt, który przywraca pamięć o jednym z najbardziej tragicznych zdarzeń w naszej historii – mówił do zebranych prezydent Zamościa Rafał Zwolak.
– Ten projekt to dla nas z jednej strony wielka odpowiedzialność, ale również potrzeba serca i co najważniejsze, także próba ocalenia pamięci i przekazania jej przyszłym pokoleniom. Pamięci o wydarzeniach, które nigdy nie powinny dotknąć dzieci – mówiła podczas uroczystości dr Ewelina Lilia Polańska, dyrektor Książnicy Zamojskiej.
W latach 2024–2025 zrealizowany został pierwszy etap projektu, który przyniósł bardzo wymierne efekty. W jego ramach opracowano łącznie 1100 jednostek archiwalnych oraz wykonano 14 040 skanów dokumentów. Za tymi liczbami kryją się setki indywidualnych historii – uratowanych przed zapomnieniem i fizycznym zniszczeniem. Był to etap intensywnej pracy, który stworzył solidny fundament dla dalszych działań.
„Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny – etap II” – stanowi bezpośrednią kontynuację tamtych działań, ale jednocześnie ich znaczące rozszerzenie. W nowym etapie planujemy zdigitalizować około 3500 jednostek archiwalnych, co przełoży się na ponad 30 tysięcy skanów. Każda z tych jednostek to kolejny fragment historii – konkretne dziecko, konkretna biografia i konkretny ślad życia, który zostaje ocalony.
Projekt będzie realizowany w latach 2026–2027, a jego całkowity budżet wynosi 174 600 zł. Z tej kwoty 124 600 zł stanowi dofinansowanie w ramach programu „Kultura Cyfrowa” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, natomiast 50 000 zł to dotacja celowa udzielona przez Miasto Zamość. W pierwszym roku realizacji – 2026 – zaplanowano działania o wartości 84 900 zł, a w roku 2027 – 89 700 zł.
Istotnym uzupełnieniem projektu będą działania edukacyjne: webinar „Rola pamięci historycznej w dydaktyce szkolnej na przykładzie scenariusza zajęć z historii: Dzieci Zamojszczyzny” oraz warsztaty dla młodzieży „Nie było kiedy płakać… Śladami Dzieci Zamojszczyzny w historycznej przestrzeni Zamościa”. Ich celem jest nie tylko przekazywanie wiedzy, ale także budowanie wrażliwości i świadomego kontaktu z historią.
Projekt realizowany jest we współpracy z instytucjami i środowiskami, dla których pamięć o Dzieciach Zamojszczyzny pozostaje szczególnie ważna jak m.in. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie oraz Archiwum Państwowe w Zamościu. Szczególne znaczenie ma współpraca ze środowiskami samych Dzieci Zamojszczyzny – w tym ze Związkiem Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych – Zarządem Okręgowym „Środowisko Dzieci Zamojszczyzny” w Zamościu oraz Związkiem Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych – Oddziałem w Zamościu.
Spotkanie było okazją do wręczenia podziękowań osobom, które od lat zajmują się tematyką wysiedleń oraz Dzieci Zamojszczyzny, podejmując ją zarówno w badaniach, jak i w mediach lokalnych oraz ogólnopolskich. Dyplomy uznania wręczył prezydent Rafał Zwolak. Otrzymali je: Sławomir Białas, ks. prof. Czesław Galek, Jadwiga Hereta, Agnieszka Jaczyńska, Bogdan Jędruszko, Janusz Kawałko, dr Janusz Kłapeć, dr Łukasz Kot, dr Beata Kozaczyńska, Kazimierz J. Latuch, Marek Madej, Małgorzata Mazur, Zygmunt Nosal, Bogdan Nowak, Agnieszka Piela, Małgorzata Karolina Piekarska, Anna Rudy, Małgorzata Sobczuk , Anna Szewc, Tomek Tomczewski, Leszek Wójtowicz.
